شاهان و پيران اردبيل : از مطالبى كه ما براى روشن كردن آن بسيار كوشيديم ولى به جائى نرسيديم آشنائى با شاهان و پيران معروفى است كه امروز هم در اردبيل شهرت دارند و برخى از محلات شهر نيز بنام آنها ناميده مىشود . شاه و پير از اصطلاحات تصوف و عرفان است ولى اين شاهان و پيران چه كسانى بوده و در چه تاريخى در اين شهر مىزيسته‌اند از مجهولاتى است كه با وجود كوشش زياد براى نگارنده آگاهى بدانها ميسر نگرديد . ما در جاى ديگر نيز اشاره كرده‌ايم كه تصوف و عرفان با شيخ صفى الدين و اولاد او در اردبيل پيدا نشده است بلكه قبل از آنها نيز طريقت در اين شهر رواج داشته و شيوخ و اقطاب بزرگى در آنجا زندگى ميكرده‌اند كه مدفن آنها مزار و مطاف رهروان عرفان و منجمله خود شيخ صفى الدين بوده است . محيط عرفانى آن روز اردبيل در پيدايش روح تصوف در اين عارف ربانى اثر انكارناپذيرى داشته و عبادت و گوشه‌نشينى او در مقبرهء « پيرمينديشين » و « پيرگنجه - بگول » و « پير ابو سعيد » در كمال معنوى و پختگى نفسانى او عامل مؤثرى بوده است . بعد از شيخ صفى الدين نيز اردبيل از مراكز مهم تصوف و عرفان گرديده و وجود اقطابى مانند شيخ صدر الدين موسى و خواجه على سياه‌پوش و جانشينان آنها ، كه وارثان بالاستحقاق خرقه و سجادهء شيخ صفى الدين بوده‌اند ، اين نقطه را مركز دايرهء طريقت ساخته بود . اما امروزه نه‌تنها از حالات و شخصيت عرفاى بزرگ اين حدود اطلاعى در دست نيست قبور و مدفن آنها نيز ، جز چند تن ، شناخته نميباشد و گذشت زمان صفحهء تاريكى بر روى آنها كشيده است . در ايامى كه ما اين مجموعه را تنظيم مينمائيم در اردبيل قبر پنج پير مشهور است كه عبارتند از پير عبد الملك ، پير ابو سعيد ، پير شمس الدين ، پير زرگر و پير مادر و چنان كه قبلا هم نوشته‌ايم مزار پير ديگرى در جنوب شرقى شهر بر بالاى تپه‌اى موجود است كه آن را « پير سحران » ميگويند . اين تپه قريب سه كيلومتر از شهر فاصله دارد . بر بالاى قبر اطاقكى با گل و سنگ و چوب ساخته شده است . در وسط اطاق مقدارى قلوه سنگ ، به شكل قبر ، كنار هم چيده شده و روى آن پارچهء كهنهء سياه رنگى كشيده‌اند .